شہزاد عرفان
۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔
ایہ قصہ ہک ہا بادشاه توں وی پہلوں دا ہے جݙݨ ویلھے دی ٹور ٻہوں نویکلی ہائی۔۔۔ ماݨس دا روپ رنگ انگ رُخ وی نویکلا ہئی۔۔۔ ماݨس دا پندھ اڄوکے بندے دا پُتر بݨݨ وچ ٻتری لکھ سالاں دا پینڈا ہے ۔۔۔۔ ایہ ننڈھڑے قد آلا جُون بھاء تو ݙردا ہا۔۔۔ ہتھاں انڳلیاں دیاں شارتاں تے ٻولی دی وی اُکا سُدھ نا ہئی۔۔
بھوم ڳیجھو آہدن جو ٻتری لکھ سال پہلوں ایتھوپیا دے گھاٹے وݨاں تو لہہ تے ہومینین دی ہک باندر ذات نے ماݨس تاریخ دا پہلا پیرا دھرتی تے رکھا تے ݙوجھا پیر کُھلے گھا دے پدھرے میداناں وچ رکھ تے دھُرک پیا۔۔۔ کئی پیڑھیاں در پیڑھیاں پِچھوں ایہ آسٹرولوپیتھی کس افارینسس دی ہک لڑی دی پیڑھی ہئی جیئں انسانی ارتقا دی ایں کتھا وچ موہری حصہ پاتا۔۔۔۔
ایں ذات برادری دی ایہ ” لوسی ” ہئی ۔۔۔ ایندا ناں وی ہوں ڳیجھو سیاݨے رکھا جئیں اینکوں ٻتری لکھ سال بعد لبھا ہئی۔۔۔۔۔ اپݨے وقتاں دی سوہݨی ملوک زادی ”لوسی“ ہئی ڳٹھ مُٹھڑی یعنی ہک میٹر اُچا قد تے وزن ہَس کوئی چالھی کلو۔۔۔ ݙیکھݨ وچ باندری ڄاپدی ہئی پر باندری آلی کوئی ڳالھ لوسی وچ نہ ہئی ۔۔۔۔۔ سنگھ تو نکھتے چھوٹے چھوٹے تُرٹے الا کوں چیتے وچ ٻلھاوݨ اوندے کیتے ہالی وی ٻہوں اوکھا ہا۔۔۔ او ہالی وی اپݨیاں لمبیاں ٻاہیں تے ہتھاں دیاں لمبی انڳلیں پاروں وݨاں تے چڑھدی ہئی پر او وی کہیں ناہر شیر دے ݙربھئوپچھوں نتاں ساری چوپاہری چٹڑے پدھراں تے شکار کیتے رُلدی پھردی راہوے ہا۔۔۔ ماء جو ہئی ٻالاں دی بُکھ مٹاون کیتے جو ترلا تھی سڳدا ہا کریندی ہئی۔ اوندیاں ہݙیاں دے فوسلائزڈ کنگال ہاٹھ کاٹھ دے سارے حساب کتاب نال لوسی وانر تے ماݨس دا کتھائیں آدھل ہئی ۔
ایہ ڳالھ ہوسی کوئی 1974 دی جݙݨ ایتھوپیا افریقہ وچ بھوم ڳوجھیاں کوں لوسی دیاں ہݙیاں دا فوسلز اپݨی پٹ پھرول وچ لبھیا۔ مسیں چالھی فیصد ہݙیاں دے نمونے لبھے جتھوں سیاݨے ڳوجھی (محقق) اوندی کنڈ تے لتاں دیاں ہݙیاں ݙیکھ تےحیران تھی ڳئے جو لوسی اپݨے ݙوہیں پیریں بھار سدھی کھڑی تھی تے ٹُردی ہوسی۔۔ ایہ او پہلا منڈھلا ایرا لبھا جئیں ساری ڳالھ دا پک کیتا جو انسانی نسل دا پیڑھیاں در پیڑھیاں دا پندھ کتھوں تے کیویں شروع تھیندے تے باندر توں بنده بݨݨ دے آدھل وچ جیڑھی کڑی نہ پئی لبھدی ہئی او لوسی نے پوری کرݙتی۔ ایہ ہک وݙا موہری ٹَک لگا ہا جتھوں پک تھیا جو اساں کون تے کیویں ہیں۔
ٻلھاواں متھا پھینہ نک چھوٹے ݙند تے سریوڑی۔ ہتھیں پیریں نال وݨجھر جنگلاں وچ گزران نال بھانویں جو اوندیاں ہتھاں دیاں انڳلیں تے ٻاہیں لمبیاں ضرور ہن پر پیریں دیاں انڳلیں تے لتاں توں صاف ݙسدا ہا جو لوسی دا ڄم پل وݨاں دی بجائے دھرتی اُتے ہا ۔۔۔ شئیت کئی پیڑھیاں پچھوں اوندے وݙکے وݨاں توں لہہ تے دھرتی اُتے راہندے ہن۔۔۔ سیاݨے آہدن جو ݙو پیراں تے ٹرݨ نال ای اوندی چیتے دی مڄالی کم شروع کرݙتا ۔ ݙو پیراں اُتے ٹرݨ تے کنڈ دا سدھا تھیوݨ چھڑی جسمانی تبدیلی نہ ہئی بھل انسانی نسل وچ سیݨپ عقل سوچ دے پندھ دا ہک نواں تے موہری در پیا کھلدا ہا۔۔۔ جو ہتھ تے پیر جیڑھے اصلوں وݨاں تے چڑھݨ، پھل فروٹ پٹݨ تے ہک وݨتوں ݙوجھے وݨ تئیں لُݙݨ تو سوا ٻئے کہیں کم دے نہ ہن۔۔۔ او ہُݨ وݨاں دے ٻدھل نہ ریہے ۔۔۔۔ چٹڑے پدھراں اُتے ٹُرن پئے ڳئے ۔۔۔ دھرتی تے انڈے ٻچے ݙیوݨ آلے پکھی تے ٻئے ڈھڳ جُون جیت چھوٹے گُھرلے جانوراں کو چاوݨ کھاوݨ دی چس پئے ڳئی ۔۔۔۔ ۔۔۔ جیویں کہیں ٻال دے بانبڑے پووݨتیئں اوندی دنیا چھوٹی ہوندی ہے تے ول ٻال جݙݨ ٹُرن تے دھروکڑی مارݨسکھ ویندے تے اوندا وس نئیں چلدا جو گھروں ٻاہروں ساراجہان پھردا راہوے۔ ایویں وت کون ویندا ہا وݨاں دو واپس ۔۔۔ لوسی دے وݙکے۔۔۔۔ جیڑھےوݨاں توں لہہ تے ڈھیر پدھراں دی گُزران دے ہیلک تھئے تے وݨ جھر جنگلاں تو ڈھیر مُد تیئں نیڑے نہ لڳے او شودے بُکھے ناہراں شیراں تے وݙے گوشت خور شکاریاں دے ہتھے چڑھ تے مُک ڳئے ۔۔۔۔ پر لوسی دا وݨاں تے جھر جنگل ٻیلیاں نال راہوݨ اوندے سیݨپ دی پہلی نشانی ہے۔ لوسی جیکر پدھراں تے نہ لاہندی تے اوندیاں پیڑھیاں کݙاہیں شکاری نہ بݨدے تے نہ ای عقل مت سیݨپ تے ݙاں ہُنر دا دریا ایں حیوان دی پرجاتی وچ واہندا تے نہ اڄ وت بنده بندے دا پُتر سݙویندا۔۔۔۔ چھوٹے تے تھوڑے دماغ کوں دھرتی تے لہہ آوݨ نال کُھل کھیݙݨ دا موقع ملا، پیراں پندھ کیتا ہتھاں ہُنر سکھا بدلے وچ دماغ چیتے عقل شعور دا ودھارا تھیندا ڳیا ۔ روز ڄیہاڑے نواں واقعہ نواں پندھ نواں ݙر نواں حادثہ تے ول چل سوچل ۔ مائی لوسی دی گزران کیویں ہوسی۔۔۔۔ او ساری ݙینہوار کیویں تے کیا کریندیں گزریندی ہوسی۔۔۔؟ کیا وݨاں توں لہہ تے دھرتی اُتے گزران شروع کیتی ہوسس؟ ایہ سارے سوال ہن جنہاں کو بھوم ڳوجھیاں ہروبھروں لبھݨاں ہا نتاں ٻتری لکھ سالاں دا پاند ہتھوں ویندا ہا جو اساں اڄ ایں تھاراں کیویں پُڄے ہیں؟ ڳوجھیاں سیاݨیاں پک کیتا جو لوسی ساری چوپاہری اپݨے تے اپݨے ٻالاں دے ڈھڈھ دی بھا مُکاوݨ کیتے وݨاں دے نال نال اپݨے سنویں ذات بیادری دے کٹھے دھرتی پدھر تے سارا ݙینہوار رُلدی پھردی ہئی جو متاں کھاوݨ کو کوئی شئے لبھ پو وے۔ اوندے ہتھ شکار کرݨ کیتے ہُݨ وݨاں ٹینگلیاں دے مُتھاج نہ ہن۔۔۔ او پکے وٹے لبھ تے کٹھے کر سڳدی ہئی۔۔۔ انہاں کوں اپݨے شکار تے سٹݨ نشانہ ٻدھݨ جوڳی وی تھی ڳئی ہئی تے نال وݨاں دیاں ٹینگلیاں لٹھ تے سوٹے ݙانگے نال چھوٹے جانور دا شکار کرݨ کیتے استعمال کر سڳدی ہئی۔ اتھاں تئیں اوندی دنیاں وچ نہ ہتھیار ہا نہ ٻولی ۔۔۔۔ شارتاں ہالی اونکوں نہ آندیا ہن اوں سنگھ تو نکھتے چھوٹے چھوٹے تُرٹے الا کوں چیتے وچ پکاوݨ ہالی شروع نہ کیتا ہا۔۔۔ پر اپݨی ذات برادری وچ کٹھے رل تے راہوݨ، وس وسیب وچ وسݨ نال اوندے اندروں ٻاہروں سب کجھ اصلوں تبدیل تھیندا ریہا ہا جیڑھا خود اونکوں تے اوندے نال دے ٻنہاں کوں وی تبدیل کریندا پیا ہا۔ لوسی تے اوندی ذات بیادری کوں پک تھی ڳیا ہا جو اپݨے سویں ٻنہاں نال رل تے اپݨی بقا دی جدوجہد کرݨی پوسی نتاں آپ توں وݙے تیز تکھے بھڄݨ ٹُرݨ آلے خونخوار جانوراں دے ہتھوں کھویج مریج ویسوں کیوں جو نہ تاں سِر اُتےسنگھ ہن نہ ہتھاں پیراں وچ وݙے نہوں نہ چک پاوݨ کیتے وݙے تکھے ݙند تے نہ بھڄ تے شکار کرݨ یا خود کوں بچاوݨ تےدھروکڑی کیتے چار لتاں۔ بس ایہو سوال مائی لوسی کوں سمجھ آڳیا جو جیوݨ سوکھا کوئی نہیں۔۔۔۔ اوندے کیتے بھڄ دھرک ترلا کرݨا پوسی۔۔۔ وس وسیب نال بݨا جوڑ تے رکھݨی پوندی ہے نتاں کلھا کلھا تھی کراہیں کوئی نئیں بچدا۔۔۔۔ بس ول کیا ہا جو شعور عقل دا ودھارا اوں مت توں تھیندا ڳیا جتھاں گھاٹا وادھا تھیا۔۔۔ اوں یاد رکھا۔۔۔ سبق پکا گدُس جو ایہ مت ء۔ لوسی ݙیکھݨ وچ چھوٹے سر آلی سریوڑی تے ݙینڈڑی لڳدی ہئی پر جیویں جیویں وقت دا پھینٹا لڳدا ڳیا مت آندی ڳئی سرڑی سر بݨدی ڳئی دماغ دا ودھارا تھیوݨ شروع تھیا لوسی دی اڳلی پیڑھی روز نت ڄیہاڑے نویں تجربے نویں ڳالھ نویں حیریانی تے نویں ڳئیڑ نال منہہ متھا مریندے ریہے۔ پہاڑاں توں رڑھدے وݙے بھِک ݙیکھ تے پھیتا تے ریڑھے دی سُدھ تھئی ۔۔۔ جیڑھا بھاء توں ݙردا ہا ۔۔۔ ہُݨ ہک ڄیہاڑھے لکڑ تے چاتی ودا ہا جو متاں مِسم پووے تے رات دا اندھارا تھیا تے وݙے بُکھے شیر ٻالاں کوں کھا ویسن ۔۔۔ وت کتھائیں بھا لڳدی ݙیکھ تے بھا چاوݨڳئے ۔۔۔ کوئی جانور بھا وچ سڑا ݙٹھونے تے بُکھ توں مردے بھاء وچ سڑیا تے بھانویں پکا جانور چا کھدونے تے پتہ لڳا جو چتھیندا وی ٹھیک ہے تے چس وی ڈھیر ہے تے ہضم وی جلدی تھیندے تے وت ایں ادھے وانر تے اندھے ماݨس کوں ماݨس بݨݨ تئیں دیر نہ لڳی جو وقت کوں اینجھا پھیرا ݙتُس جو بانبڑے پوندا ٹُر پیا تے ول دھروکڑی چا لایُس۔ سیاݨے آہدن جو ہک ڄیہاڑھے مائی لوسی دے پچھوں وݙی ساری چھتی بلاں مغر لڳ پئی ۔۔۔۔ اوں دھروکڑی رکھی جھرجنگل دو۔۔۔ ونڄ پڄی وݨ تئیں ۔۔۔۔ چڑھدئی ڳئی تے چڑھدی ڳئی وݨ تے۔۔۔۔ بھانویں جو ہُݨ ڈھیر ݙاں بُھلا ودا ہاسی وݨاں وچ ہک ٹینگلی تو ݙوجھیاں ٹینگلیاں وچ ہتھاں پیراں نال پندھ کرݨ دا تے بھانویں ٹینگلی ترٹی تے سدھی اُچے وݨ توں پدھر تے ڈھٹی جو ہݙیاں ترٹیاں گیئونس تے مر مُک سدھاݨی۔ پر اڄوکے ماݨس کوں سب توں ڳڄھی تے اوکھی ٻُجھارت ݙس ڳئی جو میں تیݙی ماء ہاں۔
شہزاد عرفان دیاں بیاں لکھتاں پڑھو
About The Author
اے وی پڑھو
کریمݨ نقلی۔۔۔||ملک عبداللہ عرفان
دیپک راگ، ثریا ملتانیکر اور لوح اعزاز کی کہانی||رانا محبوب اختر
خالی لفظاں دا میلہ||سعید اختر