سندھو بچاؤ ترلہ دے آہر نال تونسہ بیراج دے مقام تے لوک ستھ

سندھ ساگر ستھ

25-01-2026

تونسہ بیراج

سندھو بچاؤ ترلہ

سانجھی الائت وچوں فیصلہ

  اپݨی نگری آپ وسا توں   

پٹ انگریزی تھاݨے

خواجہ فرید

اپݨی وسوں نال تھئے دب، دروہ تے کئی ولیاں دی مار پچھوں اساں وَلدا اپݨی ‘ستھ’ اچ کٹھے ہئیں۔ اپݨے وݙکیاں دے سیݨہپ وچوں سُدھ ٻُدھ راہیں، اپݨے آدرشیں دی رَکھ ولوں اپݨی ٻولی دی تݙ تے ایں بھوئیں، پاݨیاں تے رُتیں دی سانجھی رَلت وچوں اساں وَلدا پئے الویندے ہئیں۔ ایں راہیں اساں اپݨی ریت اڳونہی ٹُریندے اوکھ وچوں راہ-رستے کڈھیندے ہئیں۔ اے ‘ستھ’ ساݙے جگ جہان تے تُہاݙی اڄوکی سَندھ مارݨ تے ٻیٹھی ہے۔ تُساں اپݨے قانون نانویں ساݙے وسدے جُھڳے آݨ ݙھوائن، اساں اپݨے تکڑپ تے نت دی سنبھال دی سُڄاکی وچوں ایندے اُتے اپݨا فیصلہ پئے سُݨیندے ہئیں۔ 

تُساں ساکوں ݙٹھا 

 ساݙی وسوں 1957 اچ تُہاݙی بے آدری، بے پاڑی تے تباہی دی دنیا دو اکھ بھالی۔

تونسہ بیراج تُہاݙی منہوس دنیا دی اُساری دا پیلھا تھمبا ہا جئیں ساݙی حیاتی دی واہند وہیندے پاݨیاں توں ساکوں وانج کیتا۔ ساتھوں ساݙا نِت وسدی حیاتی دا پورھیا، ساݙی جیوݨ راند رسیندی جیاہ جُونہہ دے ون پونے  انگ تے رنگ رنگیلڑے جڳ دی پوتھی ساتوں چھُٹدی ڳئی۔ ایں اُساری پچھوں دور پریں شاہریں تے اݨ جاݨ لوکیں اپݨا ننھر بھرئیا، تے ڄٹیں اپݨے ایکڑ۔ تُہاݙی دنیا آوݨ سیتی ساݙے جڳ-جہان دا وپار کیتا، ساݙے پاݨی وَِکاؤ تھئے تے امیراں ساݙی دُنیا چونڈھݨ لو ایندی ٻولی لئی۔ تُہاݙی ایں چُونڈھ تے پٹ تمب دی دنیا اچ اساں، ساݙے پاݨی تے مچھی نال گنڈھی ساݙی جیوݨ راند، سرکار تے ٹھیکیداراں وات آ ڳئی۔ اپݨے پاݨیاں اُتے غلامی تے بدھل مزدوری دا طوق ساݙے ڳَل پئے ڳیوسے۔ اساں ایں دِھڑ تھئ حیاتی وچوں، اپݨے پاݨیاں دے بھنور تے وہندے وڳدے اپݨے جہان دی سُرت سُنڄاݨ پِچھوں ولدی جیوݨ راند رسائی۔ انہاں پاݨیاں دے صدق پچھوں، ناویں ہنساں دے دریاویں دی، نیل اسمان تئیں سب ݙیدھی مائی ٻُلہݨ دی، ݙونگھی من اپݨے دی مونجھ وچوں اساں وَل وی بھال سنبھال کیتی۔

پر تُہاݙی جیوݨ ویری دُنیا، پکھڑُو پاݨیاں سانگے، انہاں لائیاں کٹھے نکتھیاں کانباں رَلے، دریا مچھی تے رَل وسدی وسوں دی بھال سنبھال دی کُئی آپتی راند رسݨ نا ݙِتی۔ ننویں صدی پِچھوں تُساں ورلڈ بینک رَلے اپݨا ڳلدا بھُردا بیراج بچاوݨ وت ول آئے۔ ایں نویں پراجیکٹ ساکوں ولدا اپݨے وُݨئے جیوݨ کنوں بے تِڑ کر کھڑائیا۔ سب توں پہلو اساں تھݙئیے ڳئے۔ اساں تُہاکوں تُہاݙی ڄاݨ سُنڄاݨ دا ھِݨپ ول سُدھایا، تُہاݙی دُنیا دے اُپٹھے گیڑ تے تُہاݙا ویہار تے اُوندی پٹ تمب شیشہ کر ݙِکھلائی۔ تُساں ولدے اچ چھڑا ساکوں وساوݨ دے کُوڑ پلال پچھوں 2007 اِچ ولدا ساکوں چا پَٹ مار تھڈیا تے دریا کنیں ھٹا بھوئیں تے ونڄ سٹیا۔ اساں اوں ویلے وی چِکاٹ ٻُکاٹ ماریا جو تُہاݙے "قانونی عملداری” جوگے حقوق مُتوں تُہاݙی اے ‘ری سیٹلمنٹ’ ساکوں زوری ننگے اُٹھاوݨ تے بے تِڑ کرݨ دی چلدڑ ریت کوں ٻس ذری اڳتے سَٹ ݙیوݨ دا ہک بہانہ ہے۔  پر اساں اپݨیاں جُھگیاں ولدیاں آݨ وسائیاں تہوں جو جیوݨ اساں ڄاݨدے ھاسے۔۔

ایں سال 2026 اچ، اچݨ چیتی تے کہیں وجہ مُتوں، تُہاݙی دُنیا دے ہرکارے ھک وار وَل ساݙی لُٹ پٹ کیتے آ پُڄین۔ بلڈوزر سَجی سیجیں دے سُہاگ اُڄڑیندے 60  گھریں کوں ݙھہیندے تُہاݙے اوں قانون دی تَݙ تے اُتوں پِھر گئین جیڑھا ساݙے پھٹ کوں ایں قابل ہی نئیں سمجھیندا جو سِر تیں تݨی آندی تباہی دی تڑی وی نال ݙے ڳئین۔ اساں ولدا تُہاݙی دُنیا توں اِنکاری ھئیں۔ ساݙا فیسلا اُوھو اڳلے ویلے آلا اے۔ ایں ستھ اِچ اساں ولدا ُتُہاکوں، تُہاݙی دُنیا، تُہاݙی کرتکاری تے اُوندے اولے اچ لُکی تباہی کوں جُرمدار قرار ݙیندے ھئیں۔ 

تُساں جیویں ساکوں ݙٹھا 

نا مالک ملخ زمین دے ہئیں

نا مال اے, ٹوکرے بدھݨے ہئیں

اساں کانباں تاݨ کے ٻنھدے ہئیں

جھر ڄال اے, ٹوکرے بدھݨے ہئیں

ایہا ڳاہل ہمیشہ کیوں پچھدے

تیکوں حال اے, ٹوکرے بدھݨے ہئیں

ساݙا طارق دل ہے جگ وانگوں

ایہا ڳالھ اے, ٹوکرے بدھݨے ہئیں 

احمد خان طارق 

ساݙے جیوݨ کوں فارم، پھڑے، کارڈ تے اندراج دی کوئ مُتھاجی نئیں۔ اے نقشے اُتے لیک ساݙی تقدیر دا فیسلا نا کریسن۔ ساݙئیاں پاڑھاں اُتھوں پُھٹدئیاں ای نئیں جِتھوں تُہاݙی کَرتکاری تے دُنیا شرو تھیندی اے—-زمین دے مالکانہ حقوق، جائیداداں، مُختیار نامے انتقال تے اثاثے۔۔۔جِنہاں دی ڳݨتری تے کھس کھوہ دِی پھاسَݨ اِچ تُساں رھندو۔ ہک گھڑی تُساں ساݙے وستی ناویں شناختی کارڈ بݨائین تے ول بجلی دے بل وی ساݙی وستی ناویں لکھ پٹھیندے رہے ہو تے ول ساݙی ہوند دی اݨ من کر ݙوجھی گھڑی تُساں بلڈوزر رلے ملبہ سٹیندے ساݙے نال مندا آݨ الائے۔ تُساں اے بیراج بݨاوݨ راہیں ساݙے جیوݨ, پاݨیاں دی واہند تے ٻلہݨ کوں رستہ لیندی سالھ کوں ݙک لئی۔ پکھواں تے مچھیاں دی نت جمدیندی حیاتی دیاں جاہیں نا چھوڑیاں تے ولدا تُساں  اپݨے ایں بیراج دی مرمتی کیتے ول بند بݨاوݨ لؤ ساݙے کول آئے، اے کم وی کوئ ٻیا ناہ کر سڳدا۔۔ تُساں ساکوں اپݨے لوبھ دی تݙ راہیں روز دی لاندھی چاڑ وچوں ساتھوں او شئیں دے بچاوݨ سانگے مزدوری کروائ جئیں ساݙی وسدی وسوں کوں گھیرے اچ گھن گھدا ہا۔ 

پر اساں تاں جیوݨ راند کُوں وُݨݨ وچوں نِکھتے ھئیں۔ اساں چھڑے ٹوکرے نی وُݨدے بھل سمُورا جیوݨ ساݙے ہتھاں دی ݙات اے۔ اساں سندُھو نال رل جیوݨ وُݨدے لوک ھئیں۔ رُتاں جو ݙات بھوئیں تیں سٹ ویندئین، ساݙے سونے ورگے ہتھ اُتھاھوں جیوݨ وُݨ گھِندن۔ ساݙے ہتھ،ککھ،  کاھیں تے ݙَٹھے لڑئییں کُوں سِندُھو دے پاݨئیاں نال واھندے ویلے دی وھیند اِچ جوڑ گھِندن۔ اساں مچھی نپڑن کیتے ڄال وݨدے ہئیں تے وَل حیاتی دے ودھارے کیتے اُنہاں وچوں جوبن چڑھدیاں کوں ولدا پاݨیاں وچ چھوڑ ݙیندے ہئیں۔ ٹھیکیداراں دے لوبھ تے بھاڑے بھرݨی توں سوا اساں تاں ٻس اپݨی لوڑ جوگا رکھیندے ہئیں تے کُجھ وسوں اچ ورتیندے ہئیں۔ ساݙا سِندُھو نال سانگا کہیں کبزے تیں کہیں تھوڑ کنوں مُکت اے۔ او ساݙا یار اے، ساݙا سکا اے، ساݙا اپݨا ݙے گھِن دا سانگا اے۔ اساں ایویں جیوݨ راند رسیندے ہئیں۔ بھوئیں وانگے ساݙے ٹوکرے اپݨے بدھݨ پچھوں ایں جیوݨ راند کُوں اپݨی سانبھ وچوں سنبھیندے آندن۔ اے ٹوکرے پکھئیں دے پلنگ اِن، کھاڄ دا آدُر ھن، واچھڑ کنوں امان اِن، ایہا ساݙی رَکھ تے کَڄ اِن۔

کہیل مور مُہاݨے سندھی – اساں کئی ناویں نال سُنڄݨیدے ہئیں۔ پر دریا ساݙا پیو ماء تے اساں اوندے پونگے ہئیں۔ انہاں ٻیٹاں دے، انہاں کندھیاں دے انہاں سندھو دے چڑھدے لہندے پاݨیاں دے اساں اندری ہئیں اساں ٻاہری ہئیں۔ 

اساں تُہاݙے ݙِتے تُہاݙے مِتھئیے تُہاݙے رکھئیے نانویں کنوں ای اِنکاری ھئیں۔ اساں تُہاݙی کوھتری ٻولی دے لوز لوز کنوں انکاری ھئیں– بے زمین، انکروچر، بینیفیشری، مُتاثرہ آبادی—اے سب چھڑا ساکوں لٹیجݨ ھار بݨاوݨ دے ݙݙے ھَن۔ کُوڑ ھِن۔

دنیا وچ تھیندے رُت وٹاندریاں دی اوکھے ماندے حال وچوں ساݙی ھوند چھڑی تُہاکوں بشرواݨ دی بݨدی چس ۔۔۔انڈیجنس، ڈفرنٹ تے فلاں ڈھمکاݨ دی شبدالی ایں سب توں وی اساں تھکے ہئیں۔۔ساݙی سُونھ سُنڄاݨ دے اکھریں دے اساں آپ چنڳے ڄاݨ وند ھئیں۔ اے سندھو نال رومانس دی نویں لہر وچوں تُہاݙے اکھر ساݙی کُئی ݙس نی ݙیندے، بھل ساکوں مِسا ݙیندن۔ اساں اپݨا ناں سِندُھو رلے آپ رکھئے۔ اساں اپݨے شینہہ دریا رلے جیوݨ وُݨدوں۔۔۔ساݙے دِل دُل دریا ان۔ ساݙا جیوݨ جوڳ پاݨی دی کار ھک وݙا تے ݙُونگھا سانگا ہے، ایندے اِچ وانج تے بھن تروڑ دی کُئی جاہ نی۔ ساݙی ھوند واہندے پاݨیاں رنگی سانگھ سبھا نال چتری ہے، اے کوھترے سدھپ نئیں منندی۔ 

جینکوں تُساں ناہوند منیندے ھؤ (جائیداد، کاغذات، انتقال دا نا ھووݨ) اوھو ساݙی ھوند، ساݙے جگ جہان دی ݙَس ہے۔ او جَگ جتھاں پٹ تُمب کینی، کوئ کھس کھوہ نئیں، جتھاں جیوݨ راند تے ایکالوجی کوئ وَکھو وَکھ نئیں۔ اساں تُہاݙے اکھریں نال سݙویچݨ ناہیں چاہندے۔ تُہاݙے اکھر تے تُہاݙی ݙیکھݨ والی اکھ ساݙے جُرمدار اِن۔ اساں اے ھٹھ کݙاھیں نا چھُڑیسوں جو دُنیا ساکوں ساݙی جیوݨ راند نال سُنڄاݨے، ساݙی جیوݨ وݨکاری راھیں ساݙی سُونہھی تھیوے، تے ساݙی پاݨی نال ٻِٹڑ ھوند وچوں ساݙے نال الاوے۔ ساݙی ھوند پاݨی نال ݙے گھِن دا ناں اے۔

کتھا "ری سیٹلمنٹ” دی 

بھوئیں دا کہیں ویلے دریا اندر رَل ونجݨ تے ول پاݨیاں دا بھوئیں کوں پدھرا کݙھ چوڑھݨ، اے پل پل دے وچھوڑے تے ول ملاپ وچوں ہوائیں دے بھنور بݨیݨدے تے سالھیں نال رستہ لیندے ایں جوگ دا ناں سندھو ہے تے اے اپݨے نال تمام ساݙا تے اساں ایندے ہئیں۔ ساݙا سِندھو نال سٻدھ بے انت ڳانڈھئیں دا سٻدھ اے، اے کٹھ کانہہ، گھڑے، ٻُلہݨ، پتݨ، پکھی، کچھو، مچھی، ݙھندوں جھر جنگل ٻیلے دا کٹھ ہے۔ اے بھال سنبھال دا ڳانڈھا اے، اڑانگے ولیں دا سٻدھ ہے۔ جیوں سندھو پاݨی، بھوئیں تے وائیں اچ رلدا ملدا رنگ وٹیندے ایندی لڳدی جیا جون تے لوک وی وٹیندے آندن۔ ساݙے جُھڳے گھٹاج وچوں ول ودھدن تے ساݙا جیوݨ تے کٹھ نت دے وٹاندرے وچوں وٹیندن۔ 

2007 اچ تُساں ایں سٻدھ کوں ریسیٹلمنٹ دی بھاشا اچ ورتئیا۔ ساکوں اپݨی اکھ اچ بھالیا تے تُساں زمین دی الاٹمنٹ، کمپنسیشن تے آوارڈز دے مُکیوے دی بھاشا ساݙے نال الائی۔ پر اساں جیڑھی بھوئیں تے پئے رھندے ہئیں، اے بھوئیں اِنہاں سبھے سانگئیاں راھیں ٹُردی پھِردی، آندی ویندی، ڳلدی نکلدی، بھُردی اُسردی ریہہ ویندی اے۔ پاݨی آندے، ویندے، کݙی بھوئیں کھا ویندے کݙی ولا ݙیندے تے ایں بھوئیں بݨدی ہے۔ تہوں "ری سیٹلمنٹ” وی بھوئیں نال رلوڑ آندا ویندا مسلسل عمل ہے۔ 

پر 2026 اچ ولدا تُساں ساݙے گانݙھے کوں آݨ تروڑیا۔ ایں ترُٹ راہیں تُساں انہاں پاݨیاں دی، ایندے جیوݨ رسیندی راند تے وچ وسدی ٻُلہݨ دی بھال سنبھال تے رَکھی توں ساکوں وانج کر ٻلھایا۔ جیویں مچھی کُرے تے مرݨ کیتے پئی پھڑکدی ہے تُہاݙے بلڈوزر ساکوں کندھی توں اُچھل مرݨ پڑھکݨ کیتے سٹ چھوڑئے۔ 

ورلڈ بینک دی فنڈنگ راہیں تونسہ بیراج دی اُساری تے ری ہیبلیٹیشن پراجیکٹ ساݙی جُھگی اُسارݨ جوگی ہمت کوں وی مار مُکائے۔

  ورلڈ بینک دا 2005 اے دعوی جو کوئی لݙ پلاݨ نا تھیسی سب کوڑ پلال ہا۔ ول جیڑھے ری سیٹلمنٹ ایکشن پلین آیا او وی اپݨے اندروں تضاد بھریا تے کھوکھلا ہا جئیں ساکوں ایں ہر ویلے دے ݙر بھؤ اچ آݨ بھُکایا۔ اتیں ہݨ، جیڑھلے بلڈوزر ساݙے در اُتیں پُڄ آئین، تُساں اپݨی ذمہ داری کول پرتے تھی کھڑے ہو۔

تہوں، ساݙے سندھو نال ڳانڈھے تے ساݙے جگ جہان دی وہیند اچ چیڑاں پاوݨ تے بے آدر کرݨ پاروں اساں تُہاکوں جوابدہ پئے بݨیندے ہئیں۔ 

ساݙی الاوݨی

اے ستھ اڄ وَلدا اپݨیاں اکھیں، اپݨی دید دی ڳالھ پئی کریندے ہے تے ایں ستھ دا آکھݨ ہے۔۔

! ہݨ ٻہوں تھی ڳئی اے 

( 1)

ستھ دا مطالبہ ہے پنجاب حکومت ایں بھوئیں تے پاݨیاں توں اپݨی تھݙݨ پٹݨ ݙھاوݨ آلی کرت

 ختم کرے جیڑھے مُد قدیمی لکھتاں وچوں ساݙے پئے ہوکیندن۔ جِنہاں دے گھر ڈھوائین اُنہاں دی ولدی اُساری کر چٹی ݙیوے تے زیان دی بھرپائ کرے۔ 

(2)

یں ستھ سا فیصلہ اے جو ورلڈ بینک اپݨے پراجیکٹ دے چلدڑ اثرات دا ذمیوار ہے۔ تے جݙاں تیکر سِندھو کنارے جیوݨ راند، ماݨس تے دریا ݙکیندے رھسن اے ذمیواری نا مُکسی۔

ھلدڑ ری سیٹلمنٹ سکیم ورلڈ بینک دی ٹھہئیل ہے تے ایں سکیم سندُھو واسئیاں دی ھر اَݙ آݨ مُکائی اے۔ مالکانہ حقوق یا کلیکٹیو ٹینیور مُتوں ھر ری سیٹلمنٹ چھڑا اڳونہیں تھݙ پٹ تے بے تڑی دا بھالا ہے ٻیا کُجھ کینی۔ 

(3)

 ورلڈ بینک تے پنجاب حکومت لوکیں دے نقصان کوں منن تے اُنہاں کنوں ادارہ جاتی سرِعام مافی منگِن۔ اے مہز علامتی نا ھووے بھل مافی دے نال چَٹی 

بھرݨ دے ٻدھل تھیوِن۔

(4)

اے ستھ اپݨی تݙ وچوں جِتا کیں پئی اکھیندی ہے جو کنون دی بھاشا سِندھو واسئیں تے تلوار دی کار پئی ورتیندی اے۔ ساݙی جیوݨ راند تے تُہاݙے دعوے کُوڑے ناجائز ھن۔ اساں اِنہاں توں انکاری ھئیں۔ کاغذات دی ناہ وند غیرقانونی ھووݨ دا ثبوت نئیں بھل اے ساݙے اپݨے تل وطنی کنون دی زورآور ہتھوں مِٹاند دی نشابری ہے۔ اساں پنجاپ حکومت دے کرمیں کوں ہوکیندے پئیں ہئیں جیڑھی اِنہاں پاݨیاں توں انہاں مٹیاں توں ایں بھوئیں توں ساکوں تڑھیندی تے زوریں نِنگی پئی اٹھیندی ہے، جیڑھے کݙاہیں خالی, ویران تے کہیں کنون مُتوں نا ہَن۔

جی ھا—ساݙا کنون—جیہڑا سِندھو دی مݨ تے مڑھئیا لاتھے۔۔۔ساݙے رُت وٹاند نال ڳنڈھئیل موسمیں دی کار آندے ویندےاوݙ جیوݨ دا کنون۔۔۔تے اساں ایکوں بے آدر کرݨ کیتے تُہاکوں جوابدہ پئے ٻݨیندے ہئیں تے چَٹی پئے منگدے ہئیں۔ 

About The Author

dailyswail

See author's posts