ملک عبداللہ عرفان
۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔
گالھ کرنا چاہنداں اوں سرائیکی مہاندرے ”ثقافتی انقلابی“ دی، ہاسے باز، تشکیل تے ڈٹوکل سرائیکی عوامی شاعر دی، دستیاں دے اینٹھیاں اچ سانگ کڑھن دی ہزاراں سالہ ریت کوں جیندا رکھن تے انگوں تے ودھاون آئے اوں مہان فنکار دی، جیں بھگی توں پچھے سرائیکی وسیب اچ پوون والے تہذیبی ثقافتی دیکیاں تے معاشی سیاسی و نتھیاں کوں اینویں کھلدیں ٹاہلدیں نہ بس اے جو آٹھ سٹایا بھل نقلاں سانگاں اچ اپنے کر تئیں ایں لیکھ کر ْڈکھایا جو ڈیکھن آلے ہزاراں دے جھم دی ہک آکھ کھلدی پئی ہوندی ہئی تے ڈو بھی روندی ۔
کریمن نقلی دی گالھ یا اوندا منڈھلا سچ سمجھاون کیتے میکوں اوندی شاعری، نقل، سانگ یا کرتے (کرداریت) اتے کہیں گر کر آئی یا اردو دی روایتی تنقید دی لوڑ نئیں تے نہ ای اوندے فنی سوہنپ، لسانی تیکنیک تے پرے پہاکیاں دے انمل در تاوے دے گی، لسانی تیکن گنواون دی ہرو بھرو چیٹ اے جنہاں دی جو اوندے فن اچ اتم ہوند اے ۔ میں ہلچین اچ اے سبھو کچھ آپوں اپنیاں اکھیں پٹھا ہاتے اپنے کنیں سنیا ہا ۔ جیڑھی ہاتھ، جیڑھی مدرت اچ جیویں جینویں میرے اندر جیور دی گئی ہی، اونکوں اونویں لیکن چترن دا تن ماریم ۔
ایجھے تن ہاٹ اچ، ساہی سے دے درشن دی نشابری کیتے ہوں ایجھیاں گالھیں وی لکھنیاں پوندن، جنہاں دی لوڑ ای نیں ڈسدی، بھل انہاندے ور تن نال سروں مضمون دے ان لڑیندے و دھارے دا بھو ہوندے پر جنہاں بن اول ساگی سے کوں لیگیا وی و نئیں رنج سکھیندا ۔ شکیت اے لکھت دا کجھپ نیچے پر میں اینویں کیتے، اتے اینویں ایں سانگوں کی تم جو اہو ہیں ویلے دے انہاں لکھاریاں کوں سرائیکی وسیب دے وہائے سے سے دے کچھ کان لکھ مہاندرے ڈکھا چھوڑاں، جنہاں پٹ پھرول کرتے سرائیکی ثقافت نے عوامی ادب دی تاریخ لکھنی اے ۔
اے انہاں ڈینہاں دی گالھ اے جڈن پاکستان بننے کوں اجن چار پنج ور میں تھے ہن تے میں چوتھی یا پنجویں جماعت دا پڑھولا ہاں ہم ۔ کنگ موہر چار روپے من توں الملک اٹھ روپے من تھی تے وت ابرفت پوسٹوں ای مک گئی، جے کتھائیں لبھدی وی ہئی تاں گھٹو گھٹ چالھی روپے من توں ہیٹھاں کیناں ہئی ۔ لوک اچ توئیں اینکوں کال آلا سال آہدن ۔ اے کال ای تاں ہئی جو اساری آلے در کھان دی جھاڑی وہی وڈائی ہک توں ڈو روپے ہووے، پورھیت چار اٹھ آنے کماوے تے کنک چالھی روپے من و کاوے ۔
شہراں دی کئی سدھ کا کینچھ پر دستیاں اچ چیٹے، اک، کنکئی تے ڈالے دا ‘ پانی وانگوں پتا بھت، جوار ہا جھری دا چپا گراں ڈھوڈھاتے ساگ یا گونگلاں دا پڑ گیا کناں ہرو بھرو مل ویندا ہا ۔ پر او وی چھڑا رڑھ واہ چٹاں کوں یا ہموں کمی کموڑیاں کوں جیڑھے انہاں دے اوہلکی ہوندے ہن ۔ نتاں چھڑی چھٹکی کماون آلیاں، پور ھیتاں، ناریاں، اٹھوالاں تے ایجھے ہیاں لوکاں دا کئی حال کیتاں ہا ۔
یک پنجابی پناہ گیر چاچا مام دین پوکی جیڑھا نہ تاں چوری چکاری کرن جو گا ہا جو رات کوں کہیں دی بھیڈ بھڈوری یا لیلا بکری چا گھن آوے تے اپنا اتے اپنیاں جوان دھیاں دا ننھر بھرے ہا، جینویں جو ایجھے ہئے لوک کریندے ہن ۔ میکوں یاد اے میں اپنی ماسی نال گونگلاں آلے کے اچوں سٹری دے ہوئے ودا چھکیندا ہم جیڑھلے چاچا مام دین تھہاکے کھاندا اتھاں آیا ۔ اکھے وو پتر اللہ بسائی! آئیدر آ! بہہ جاتے میری گل سن او آتے اور ھی دی منی اُتے بہہ گئی ۔ تے چاچے مام دین گالھ کوں آکھاں سوریا ۔
”پتر! سارے ملک اچ قحط پئے گیا ہے ۔ اناج دیکھن نوں وی نئیں ملدا – آپاں فیر وی خوش نصیب ہینگے آں کہ اپنے کول ساگ پت تے تلغم وغیرہ ہیگے آ ۔ پر تسی آنے پر کسی لا کر جائی نال کم نہ لیا کرو … ورگے بچے ہینگے ۔ انہاں نوں سویرے شام اک اک شلغم ائمیداں پٹ کے“ (اوں نیڑے ڈیکھ تے ہک وڈا سارا گونگلو پٹ گھدا) ”ائمیداں چھل کے پھاڑیاں بنا لو“ (وت اور کیسے اچوں چاقو کڈھ تے گونگلو چھلیا تے ڈلیاں بٹائیاں) ”تے فیر ائیداں اک اک پھاڑی کر کے ساریاں پھاڑیاں بچیاں نوں کھوا دیا کرو“ ۔
تے او چھلے کچھ اوندا گونگلو توئیں پہچن دا کچا کروا چھند پھند تے کچھ اونکوں پوکھریاں وانگوں بچھو پھپھو کرتے کھاندا ڈیکھ کراہیں ماہی اللہ وسائی نے میکوں کھل چھٹ پئی ۔ تے اتھوں اساں کھلیوے تے انھوں چاچے مام دین دیاں باکال الکل کہاں پیچھے سدا سدھ اے تھئی جو نہ کھائیں ادھار دی جاہ رہ گئی تے نہ پینٹ منگٹ دی، تے اوندا اکا شہر ہوں سودا ترئے جھاڑیاں دا بکھا یا اونکوں روندا ڈیکھ اتے کھڑا سن کراہیں، میٹر یاں وی ہنچوں تر آیاں وت بھانویں جو اساں اونکوں پچھلوٹ گونگلاں دی ہدھ پتی ہی پر میرے اندر ول ول ہوک جھی اٹھدی رہی جو شالا کئی ایجھا سورما ہووے جیڑھا اے کال مکاوے یا گھٹو گھٹ وی او اتلا چا کرے، جو غریباں دی ایجھی بندی گت بارے اکے جگ کوں پہاوے تے انہاں کوں وی اینویں دکھا ولا کر ڈیوے جینویں میں تھیاں ۔
تاں مل تے ایندے مکاون دا تر لا کیتا ونج ہگے ۔ پچھے تھیا اے جو او سورما میکوں لبھ ای گیا ۔ جھلاریں آلے وڈے ملکاں دے پاسے کئی پر نیوا ہا یا کئی چھو ہر پالاں دیاں تھوراں، شہوراں ہلیا پیا جو جھلاریں دوستی اچ مثاں دا تماشا ہے تے کریمن نقلی پیا آندے ۔ بس سئیں وت کیا ہا اساڈی ساری کھاڑکاں وستی جھلاریں و نجن دی تیاری بدھ گھدی ۔ اچ بہہ تے سوچینداں تاں سد تھیندی ہے جو اساڈا اے سرائیکی وسیب بھیگی توں اگے تے یہوں پچھے توٹیں وی اپنی ثقافت نال ایڈا جڑیا ہویا ہا جو بھانویں ڈکھا ہووے تے بھانویں بکھا، بھانویں شینہ پئے پوکن تے بھانویں مینہ اندھاریاں تے چھل چھلوں ہوون، اوں اپنے وسیب اچ تھیندا نٹاں دا تماشا تڑئیں چھوڑنا میلے مار کے تے وی ونچنے تے نلی جھمر، ملھٹ تے کوڈی تے وی ہرو بھرو ڈھکئے ۔
جھلاریں دستی کھاڑکاں دی نیڑے ہئی، ویلھے نال پنوسے، جا جاگھاں چنگی مل گئی جے جھٹ پر چر کے پجدے تاں کتھائیں پنجویں کلے اچ کھڑن دی تھا ہاں ونج لبھے ہا ۔ میں اتھاہیں موہری وار کریمن نقلی کوں ڈٹھا ہاتے او اپنے موہری کر تن نال ای میڈا من چھیندا سورما بن گیا ۔ اور کن تے ہتھ رکھ تے جیڑھلے درداں بھرے الا اچ اے ڈوہڑا ہکیا ہا، تاں اوں دیکھے سیت دے بھوگ بھگیندے لوک اپنے اندر دے گھٹے نئے دکھاں کوں اسماناں تئیں دیندا ڈیکھ کرائیں رو وی پئے ہن تے کھل دی پئے ہن ۔
ہن بھانویں جو ”چائیاں لین“ چئے پلوتے وا سدھا سادا معنی میکوں ہوں ویکھے وی آندا ہا، پر ڈوہڑے اچ ایندا ایہہ جیا کھرا، بچاتے دیکھے سر اے نواں محاوراتی در تارا سن کر اہیں میکوں اینویں لگا جینویں چاچا مام دین پاؤلی، ڈاڑے حسن لوہار دی وڈی ارٹ ہووے، کال تے غربی کھنڈاون آلے لوک تازے تازے بھی اچوں لکھتے، رتے لال انگرش تھئے، لوہے دے ہک ٹوٹے وانگوں اوندے اتے پئے ہوون تے کریمن نقلی ”چائیاں لیٹ“ دے وڈوان نال انہاں اتے ایجھی سٹ ماری ہووے جو اسے سمجھے ریت بنئے گئے ہوون ۔ پچھے اور سنگت اچ ہک کافی وی گاوٹی ہی جیندا مضمون تاں کھلاوٹا ہساونا ہا، پر چھیکڑ اچ جیڑھا نتارا نتردا ہا، ہئی او وی کچھ ایجھا ای کامدار تے لوہے کوں ریت کر ڈیوٹ آلا – میکوں اور کافی دا چھڑا منڈھلا شعر یاد رہ گئے:
نیں بھلٹا اے سال دوئے سیانے تے بھت دی کمال ہو گئی
ہزاراں بندیاں دا اے بکھا کھاتے جھو جھدا جھم، جیڑھا اپنے ویکھے سیت دے سجھے بھوگ بھگیندا پیا ہا، بھانویں جو او اپنے راج رچائیاں یا حکمراناں دے اگوں کھڑرنلا تھیون جو گا کیناں ہاوت وی او کریمٹ نقلی دی گالھ کوں پلے پڑھیندا بیٹھا ہاتے کاوڑ دے گھٹ وی بھربندا بیٹھا ہا اور سیت اوندا لیڈر، اگوان، مصلح تے رہبر سمجھو کچھ کریمٹ نقلی ہا، جیڑھا انہاں دی اپنی ماء بولی اچ تے تشکیلے لہجے اچ انہاں دے ڈکھاں دے چتر لیک تے ہا ۔ لیک تے انہاں کوں ڈکھیندا تے چہ ڈویندا کھڑا ہا ۔ وت جینویں جینویں تماشہ پھیلا گیا، تاں اوندے ہئے گیٹ وی سامھٹے آندے گئے ۔
پچھے سدھ اے تھئی جو او چھڑا حاکماں دے پچھوں ای میچ نہی ہدھی ودا بھل اپنے وسیب دے زمینداراں، جگیرداراں تے مولوی ملونڈیاں دا وی کھٹا ٹیٹ ویری ہا ۔ ہک نکردی حتی نقل کیتی ۔ کریمن پری اچ وانی بیٹھا وٹیندے، ہک چھو ہر کتا بنیا اوندے نیڑے ساکدا بیٹھے، اتلے اچ ہک چٹ کپڑا جٹاں، پڑی اچ آوٹ دا تر لا کریندے، پر کتا زور زور دا بھونکدے کریمین ہول ہتھارا تھی تے لکھے لکھے اٹھیندے جھکا تھی تے سلام کریندے تے کتے کوں وڑ کا پڑے تے آہدے: "بس روئے! کتا ملک ہئی” ۔
اے ملکاں دا سٹڈیا، ملکاں دی دوستی اچ انہاں دی ساری وسیب بیادری تے پہیلیاں مزیریاں دے سامھنے ملکاں کوں اوں ویکھے کتا کھڑا آہدا ہا جیڑھلے او اونکوں اٹھائیں ہوں جھم اچ، مرٹ دی مار ای ڈوا سکدا ہا، بھل جانوں وی مروا سکدا ہا ۔ پر کریمن تاں اپنے طبقے دے لوکاں دے دلاں اچوں انہاں دا پر بھکل کڈھڑ کیتے اپنی جندڑی واری و دا ہا ۔ اے رکارڈ دی گالھ اے جو کریمن جتھ وی تماشا نچ دکھائے کھاؤں دھکے مٹھے تے کھاؤں مرن دی مار ہرو بھرو کھاتے ولے پر اور اپنا مشن کڑاہیں نہی چھوڑیا، اینویں انہاں ملاں ملونڈیاں اتے ٹوکاں نوکاں یا اینکوں میں آکھو جو کئی دی تضحیک دا پہلو اوں کڑا ہیں نہی چکایا (نہ شاعری اچ نہ نقل اچ) جیڑھے انہاں جگیرداراں، زمینداراں، پیراں آتے گدی نشیناں دے حکمراں تے پلدے، انہاں دی خیر منگدے تے گوری پاندے ہن ۔
اوندی ہک ہلکی پھلکی نقل یاد ہم: چٹی کھمبور ڈاڑھی آلایک مولوی مسیت اچ، شیشہ لگی کاٹھ دی ہک نسوار آلی دہلی کوں ٹھنگریندے، وت ڈھکن کھول تے ہک چونڈھی نسوار دی کڈھیندے، شیشے اچ اپنا منہ لکھ ڈیکھ ڈیکھ تے خوش دی تھیندا بیٹھے تے نسوار وی ڈیندا بیٹھے ۔ اتلے اچ پڑھی دے باہروں تاڑی و جدی اے، مولوی سر چاتے پچھدے: ”ووٹے کیڑھا ہیں دو کنڈا کھر کیندا؟“ ۔ اکھے: "مولی سئیں! میں کریمن آں” ۔ جھے: ”ہوئے بد بختے آ! آج مسیت دھر کیویں بھل ہیں؟“ ۔ اکھے: "میاں جی! مسئلہ چھٹ آیاں” ۔ جٹے: ”پچھ“ ۔ اکھے: "سئیں! بے بھی گھر آج کلم بیٹھی ہوے تاں بھرا آوے پیا؟” ۔ چنے: ”ہاہا۔ آوے تاں پیا پر موہر ترے واری در کھڑ کاوے“ ۔
ہیں کریمن پڑی دے سرے تے نشابر تھیندے، ترے واری تاڑی مریندے، تے وت بھوئیں تے رکھیا ہویا حقہ چاتے پڑی اچ ملاں دے نیڑے آباہندے تے حقہ گڑ کاون شروع کر کر ڈیندے ۔ ملاں دھاڑ پٹ گھت ڈیندے، جھگی مریندے، جتنے مندے یاد ہنس او کریمن کوں کڈھیندے تے چھیکڑ اچ لوکاں کوں سٹڈی مارتے فتوی ڈیندے: ”ہوئے اللہ کوں من آلے لوگو! اے کریمن کم ذات کافر تھی گئے وے، اپنے دین توں پھر گئے وے ۔ آپوں ڈیکھ گھنو مسیت اچ حقہ بیٹھا پیندے، ہٹ ایں دین دے ویری کوں جیندا نہ چھڑا ہے“ ۔
کریمین (اپنے الا نال): ”واہ مولی واہ! آپ تاں مسئلہ پڑہائی جو بھی گھر اچ لکھی ہو دے تاں بھر اکنڈا کھڑکاتے لگا آوے ہن توں ایمان کوں ہتھ مارتے ڈس جو تیڈی دہلی آلی نوار نے میڈا تھے دے پھل آلا تمبا خو بھیٹ بھرا ہن یا کیناں؟ یا تیڈے کنڈے کھڑ کاون آلے مسئلے دا منجا کسیمجھ کڑھیا؟ ووئے مسلمان بھر اوو! ملاں دین نال کھیڈدا بیٹھے دے، بے دین کوں بچاوٹے وے تاں کریمن شودے کوں مرا ہے تے بھانویں چھڑا ہے پر ایچھے لونڈے کوں کڑاہیں نہ بشکا ہے“ ۔
وت اور کن تے ہتھ رکھ تے ہک ڈوہڑا آکھیا ہا:
اللہ آباد رکھے انہاں مسیتاں کوں جتھاں وڑ بہن ملاں روڈے
سر کھن، نسوار ڈیون تے گھت بہن موندھے گوڈے
جے آونجے تھال سینویاں دا ، کرسٹیندن ایڈے اوڈے
آکھ کریمن ملاں سینویاں اینویں تر چھن جینویں لیاں تر چھن توڈے
ہن بھانویں جو ”سویل“ مہاندریاں چیٹ کیتی ہئی جو اسے ”سویل“ دا ”شاعری نمبر“ ہے تے ایندے اچ جیڑھا کیڑھا دی لکھے او کہیں وی شاعر دے وسیاں، لکھتاں (کیریکٹر، شخصیت) بارے یا اوندی شاعری کوں ملا کر اہیں وہاں گہٹھاں بارے لکھے پر میڈا وچار اے جو کریمن لکھ عوامی شاعر سمی، پر اوندا جیڑھا موڑی آلا آندری ”نقلی“ کھڑے او تاں اوں دیکھے توئیں ساتھٹے آری نہیں سگدا جے توئیں اوندی کہیں مہاندری نقل دا حوالہ نہ پڑتا ونچے ۔
تے کیوں جو او سدھا سادا تے غریبزا جیا عوامی فنکار ہا ایس سانگوں اوندے سانگ ہو دن نقلاں ہوون تے بھانویں شاعری، انہاں دا حوالہ چھڑا وسیب دے عمراں آلے لوکاں دے بھبھراں تے مجالیاں اچ ای لبھیا ونج سگدے جو میٹر ے وچار موجب اوندے کہیں وی چھپے ہوئے دیوان، سالک ، ڈرامے یا نقل دی کئی دی ہوند کسینی جیندا چھڑا حوالہ دے کراہیں اکھاں ٹریا ونچے ۔ بھل اوندا حوالہ تاں بسی ای اوندے کہیں سنے سنائے شہ پارے دا مختہ سٹاتے، تاں جو او اگھاں ونچ کر اہیں نویں پیڑھی دے پٹ پھرول کرٹ آنے لکھاریاں کہتے کہیں لیکھے دا حوالہ بٹ سگے ۔ ایں سانگوں ”سویل“ دے مہاندرے بھانویں جو کوڑیجن پئے میں ادھی صدی اگے کریمٹ توں سٹی ہوئی اوندی ”نقل“ ہیٹھاں لکھدا پیاں، تے چھیکڑ اچ ایں سانگوں پیا لکھداں جو سوڑ سنگوڑ ہووے تاں مہتر مار کا اینکوں ”سویل“ اچوں کڈھ ای سگن ۔
ملک عبداللہ عرفان دیاں بیاں لکھتاں پڑھو
ہسّی-۔۔۔۔-ملک-عبداللہ-عرفان-About The Author
اے وی پڑھو
دیپک راگ، ثریا ملتانیکر اور لوح اعزاز کی کہانی||رانا محبوب اختر
خالی لفظاں دا میلہ||سعید اختر
قصے توں پہلے دا قصہ||ڈاکٹرنجیب حیدر