کریمݨ نقلی۔۔۔||ملک عبداللہ عرفان

ملک عبداللہ عرفان

۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔

گالھ کرنا چاہنداں اوں سرائیکی مہاندرے ”ثقافتی انقلابی“ دی، ہاسے باز، تشکیل تے ڈٹوکل سرائیکی عوامی شاعر دی، دستیاں دے اینٹھیاں اچ سانگ کڑھن دی ہزاراں سالہ

ڳالھ کرݨ چاہن٘داں اوں سرائیکی مہان٘درے ”ثقافتی انقلابی” دی ، ہاسے باز ، تݨکیل تے ݙݨوکل سرائیکی عوامی شاعر دی ، وستیاں دے ایٹھیاں اچ سان٘گ کڈھݨ دی ہزاراں سالہ ریت کوں جین٘دا رکھݨ تے اڳوں تے ودھاوݨ آلے اوں مہان فنکار دی ، جئیں بھڳی توں پچھے سرائیکی وسیب اچ پووݨ والے تہذیبی ثقافتی ویکیاں تے معاشی سیاسی وتھیاں کوں ایویں کھلدیں ٹاہکدیں نہ بس ایہ جو آکھ سݨایا بھل نقلاں سان٘گاں اچ اپݨے کرتݨیں اچ ایں لیکھ کر ݙکھایا جو ݙیکھݨ آلے ہزاراں دے جھم دی ہک اکھ کھلدی پئی ہون٘دی ہئی تے ݙوجھی رون٘دی ۔

کریمݨ نقلی دی ڳالھ اون٘دا من٘ڈھلا سچ سُجھاوݨ کیتے میکوں اون٘دی شاعری ، نقل ، سان٘گ یا کِرتے (کرداریت) اتے کہیں گُر آلی یا اردو دی روایتی تنقید دی لوڑ تئیں تے نہ ای اون٘دے فنی سݨھپ ، لسانی تکنیک تے پدے پہاکیاں دے اݨمل ورتاوے دے ڳݨ ڳݨواوݨ دی ہرو بھرو چیٹھ ہے جنہاں دی جو اون٘دے فن اچ اتم ہون٘د ہے ۔۔۔ میں ٻلپݨ اچ ایہ سبھو کجھ آپوں اپݨیاں اکھیں ݙٹھا ہا تے اپݨے کنیں سݨیا ہا ۔

جیڑھی ڳالھ ، جیڑھی مُد رُت اچ جیویں جیویں میݙے ان٘در جیوردی ڳئی ہئی اون٘کوں اون٘ویں لیکݨ چترݨ دا تݨ ماریئم۔

ایجھے تݨ ٻاݨ اچ ، ساڳی سمے دے درشن دی نشابری کیتے ہموں ایجھیاں ڳالھیں وی لکھݨیاں پون٘دن ، جنہاں دی لوڑ ای نئیں ݙسدی ، بھل انہاں دے ورتݨ نال سروں مضمون دے اݨ لوڑین٘دے ودھارے دا بھئو ہون٘دے ۔۔۔ پر جنہاں بن اوں ساڳی سمے کوں لیکیا وی نئیں ون٘ڄ سڳین٘دا ۔ شئیت ایہ لکھت دا کجھپ ڳݨیجے پر میں ایویں کیتے ، اتے ایویں ایں سان٘گوں کیتم جو اڳوہیں ویلھے دے انہاں لکھاریاں کوں سرائیکی وسیب دے وِہاݨے سمے دے کجھ کاݨ مکھ مہان٘درے ݙکھا چھوڑاں ، جنہاں پٹ پھرول کر تے سرائیکی ثقافت تے عوامی ادب دی تاریخ لکھݨی ہے ۔

ایہ انہاں ݙین٘ہاں دی ڳالھ ہے جݙݨ پاکستان بݨے کوں اڄݨ چار پن٘ج ورھیں تھئے ہن تے میں چوتھی یا پن٘جویں جماعت دا پڑھولا ٻال ہم ۔ کݨک موہر چار روپے مݨ توں املک اٹھ روپے مݨ تھئی تے وت ابڑغت ݙسݨوں ای مک ڳئی ، جے کتھائیں لبھدی وی ہئی تاں گھٹو گھٹ چالھی روپے مݨ توں ہیٹھاں کائنا ہئی ۔ لوک اڄ توڑیں این٘کوں کال آلا سال آہدن ۔ ایہ کال ای تاں ہئی جو اساری آلے درکھاݨ دی ڄہاڑی وݙی وݙائی ہک توں ݙو روپے ہووے ، پورہئیت چار اٹھ آنے کماوے تے کݨک چالھی چار روپے مݨ وِکاوے۔

شہراں دی کئی سُدھ کائنھم پر وستیاں اچ چیݨے ، اک ، کن٘ڳݨی تے ݙالے دا پاݨی وان٘گوں پتلا بھت ، جوار ٻاجھری دا چپا گراں ڈھوڈھا تے ساڳ یا گون٘گلاں دا ٻڑکیا کُناں ہرو بھرو مل وین٘دا ہا ۔ پر او وی چھڑا رڑھ ڄٹاں کوں یا ہموں کمی کموڑیاں کوں جیڑھے انہاں دے اولڳی ہون٘دے ہن ۔ نتاں چھڑی چھٹکی کماوݨ آلیاں ، پورہئیتاں ، نوناریاں ، اٹھوالاں تے ایجھے ٻیاں لوکاں دا کئی حال کائنا ہا ۔

ہک پن٘جابی پناہ گیر چاچا مام دین پاؤلی جیڑھا نہ تاں چور چکاری کرݨ جوڳا ہا جو رات کوں کہیں دی بھیݙ بھݙوری یا لیلا ٻکری چا گھن آوے تے اپݨا اتے اپݨیاں جوان دھیاں دا ننھر بھرے ہا ۔ جیویں جو ایجھے ٻئے لوک کرین٘دے ہن ۔ میکوں یاد ہے میں اپݨی ماسی نال گون٘گلاں آلے کلے اچوں سٹھڑی دے ٻوٹے ودا چھکین٘دا ہم جیڑھیلے چاچا مام دین تھٻاکے کھان٘دا اتھاں آیا ۔ اکھے ۔۔۔

” پترا اللہ بسائی ! بہہ جا تے میری گل سݨ ۔۔۔ ” او آ تے اورھی دی منھی اتے ٻہہ ڳئی ۔ تے چاچے مام دین ڳالھ کوں اگھاں سوریا ۔ ڄݨے ۔۔۔

” پتر ! سارے ملک اچ قحط پئے گیا جے ۔۔۔ اناج ویکھݨ نوں وی نئیں ملدا ۔ آپاں فیر وی خوش نصیب ہیگے آں کہ اپݨے کول ساگ پت تے شلغم وغیرہ ہیگے آ ۔ پر تسی لاگرجائی نال کم نہ لیا کرو ۔۔۔۔ ورگے بچے ہیگے آ ۔ انہاں نوں سویرے شام اک اک شلغم ائیداں پٹ کے ۔ (اوں نیڑے ݙیکھ تے ہک وݙا سارا گون٘گلو پٹ گھدا ) ” ائیداں چھل کے پھاڑیاں بݨا لو ( وت اوں کھیسے اچوں چاقو کڈھ تے گون٘گلو چھلیا تے ݙلیاں بݨائیاں ) تے فیر ائیداں اک اک پھاڑی کر کے ساریاں پھاڑیاں بچیاں نوں کھوا دیا کرو ” (تے او چھلے گون٘گلو دیاں سبھے ݙلیاں ݙیک ڳیا)

کجھ اون٘دا گون٘گلو توڑیں پڄݨ دا کچا کروا چھن٘د پھن٘د تے کجھ اون٘کوں بوکھڑیاں وان٘گوں ہپھو ہپھو کر تے کھان٘دا ݙیکھ کراہیں ماسی اللہ وسائی تے میکوں کھل چھٹ پئی ۔ اتھوں اساں کھلیوسے تے اُتھوں چاچے مام دین دیاں ٻاکاں نکل ڳیاں پچھے سدھ ایہ تھئی جو نہ کتھائیں ادھار دی جاہ رہ ڳئی تے نہ پنݨ من٘گݨ دی ، تے اون٘دا اُکا ٹٻر ہوں سودھا ترائے ڄہاڑیاں دا بکھا ہا ۔ اون٘کوں رون٘دا ݙیکھ تے ݙکھڑا سݨ کراہیں ، میݙیاں وی ہن٘جھوں تر آیاں وت بھان٘ویں جو اساں اون٘کوں پچھلوٹ گون٘گلاں دی ٻدھ ݙتی ہئی پر میݙے ان٘در ول ول ہوک جہی اٹھدی رہی جو شالا کئی ایجھا سورما ہووے جیڑھا ایہ کال مکاوے یا گھٹو گھٹ وی او اتلا چا کرے ، جو غریباں دی ایجھی بݨدی گت بارے اُکے جڳ کوں ݙساوے تے انہاں کوں وی ایویں ݙکھاولا کر ݙیوے جیویں میں تھیاں ۔ تاں مل تے این٘دے مکاوݨ دا ترلا کیتا ون٘ڄ سڳے ۔ پچھے تھیا ایہ جو او سورما میکوں لبھ ای ڳیا ۔۔۔

جھلاریں آلے وݙے ملکاں دے پاسے کئی پرنیوا ہا یا کئی چھوہر ٻالاں دیاں تہوراں شہوراں ۔۔۔ ہلیا پیا جو جھلاریں وستی اچ نٹاں دا تماشا ہے تے کریمݨ نقلی پیا آن٘دے ۔۔۔ بس سئیں وت کیا ہا اساݙی ساری کھاڑکاں وستی جھلاریں ون٘ڄݨ دی تیاری ٻدھ گھدی ۔ اڄ ٻہہ تے سوچین٘داں تاں سدھ تھین٘دی ہے جو اساݙا ایہ سرائیکی وسیب بھڳی توں اڳے تے ٻہوں پچھے توڑیں وی اپݨی ثقافت نال ایݙا جڑیا ہویا ہا جو بھان٘ویں ݙکھا ہووے تے بھان٘ویں بکھا ، بھان٘ویں شین٘ہہ پئے ٻوکن تے بھان٘ویں مین٘ہہ ان٘دھاریاں تے چھل چھلوں ہوون ، اوں اپݨے وسیب اچ تھین٘دا نٹاں دا تماشا تڑ نئیں چھوڑنا ، میلے مارکے تے ون٘ڄݨے تے نلی جھمر ، ملھݨ تے کوݙی تے وی ہرو بھرو ڈھکݨے ۔

جھلاریں وستی کھاڑکاں دے نیڑے ہئی ، ویلھے نال پنوسے ، جا جاگھاں چن٘ڳی مل ڳئی جے جھٹ پہر چرکے پڄدے تاں کتھاہیں پن٘جویں کلے اچ کھڑݨ دی تھارہاں ون٘ڄ لبھے ہا ۔ میں اتھاہیں موہری وار کریمݨ نقلی کوں ݙٹھا ہا تے او اپݨے موہری کرتݨ نال ای میݙا من چہین٘دا سورما بݨ ڳیا ۔۔۔ اوں کن تے ہتھ رکھ تے جیڑھیلے درداں بھرے الا اچ ایہ ݙوہڑا ہکلیا ہا ، تاں اوں ویلھے سئیت دے بھوڳ بھڳین٘دے لوک اپݨے ان٘در دے گھٹیئے نپئے ݙکھاں کوں اسماناں تئیں وین٘دا ݙیکھ کراہیں رو وی پئے ہن تے کھل وی پئے ہن ۔

وو پاکستان بݨاوݨ والے آ ، عجب کتونی شاہیاں

آپ ستوں وچ ون٘ڄ قبراں ، ساکوں ݙے تے ہتھ قصائیاں

چالھی روپے کݨک وکان٘دی ، بھت کیتیاں ہن تباہیاں

آکھ کریمݨ جنہاں ساکوں بھت کھوایا ، لاہسن انہاں دیاں ڄائیاں

ہݨ بھان٘ویں جو ” ڄائیاں لہݨ ” جئے پلوتے دا سدھا سادا معنی میکوں ہوں ویلھے وی آن٘دا ہا ، پر ݙوہڑے اچ این٘دا ایہہ جیا کھرا ، سچا تے ویلھے سر ایہ نواں محاوراتی ورتارا سݨ کراہیں میکوں ایویں لڳا جیویں چاچا مام دین پاؤلی ، ݙاݙے حسن لوہار دی وݙی ارݨ ہووے ، کال تے غریبی کھن٘ڈاوݨ آلے لوک تازے تازے بٹھی اچوں نکھتھے ، رتے لال ان٘گرش تھئے ، لوہے دے ہک ٹوٹے وان٘گوں اون٘دے اُتے پئے ہوون تے کریمݨ نقلی ” ڄائیاں لہݨ ” دے وݙواݨ نال انہاں اتے ایجھی سٹ ماری ہووے جو ایہ سبھے ریت بݨئے ڳئے ہوون ۔

پچھے اوں سن٘گت اچ ہک کافی وی ڳاوݨی ہئی جین٘دا مضمون تاں کھلاوݨا ہساوݨا ہا ، پر چھیکڑ اچ جیڑھا نتارا نتردا ہا ، ہئی او وی کجھ ایجھا ای کاٹ دار تے لوہے کوں ریت کر ݙیوݨ آلا ۔ میکوں اوں کافی دا چھڑا من٘ڈھلا شعر یاد رہ ڳئے ۔

نئیں بھلݨا ایہ سال ووئے سیاݨے آ

تے بھت دی کمال ہو ڳئی

ہزاراں بن٘دیاں دا ایہ بکھا ݙکھا تے جھوجھدا جھم ، جیڑھا اپݨے ویلھے سئیت دے سبھے بھوڳ بھوڳین٘دا پیا ہا ، بھان٘ویں جو او اپݨے راڄ رڄاݨیاں یا حکمراناں دے اڳوں کھڑ نلا تھیوݨ جوڳا کائنا ہا وت وی او کریمݨ نقلی دی ڳالھ کوں پلے ٻدھین٘دا ٻیٹھا ہا تے کاوڑ دے گھُٹ وی بھرین٘دا ٻیٹھا ہا اوں سئیت اون٘دا لیڈر ، اڳواݨ ، مصلح تے رہبر سبھو کجھ کریمݨ نقلی ہا ، جیڑھا انہاں دی اپݨی ماء ٻولی اچ تݨکیلے لہجے اچ انہاں دے ݙکھاں دے چتر لیک لیک تے انہاں کوں ݙکھین٘دا تے چیھ ݙوین٘دا کھڑا ہا ۔ وت جیویں جیویں تماشہ پھٻدا ڳیا ، تاں اون٘دے ٻئے ڳݨ وی سامھݨے آن٘دے ڳئے ۔ پچھے سدھ ایہ تھئی جو او چھڑا حاکماں دے پچھوں ای چھڄ نہی ٻدھی ودا بھل اپݨے وسیب دے زمین٘داراں ، جگیر داراں تے مولوی ملون٘ڈیاں دا وی کھٹا ٹیٹ ویری ہا ۔ ہک نکڑی جئی نقل کیتس ۔

کریمݨ پڑی اچ واݨ ٻیٹھا وٹین٘دے ، ہک چھوہر کتا بݨیا اون٘دے نیڑے ساہکدا ٻیٹھے ، اتلے اچ ہک چٹ کپڑا ڄݨاں ، پڑی اچ آوݨ دا ترلا کرین٘دے ، پر کتا زور زور دا بھون٘کدے ، کریمݨ ہول ہتھارا تھی تے تکھے تکھے اٹھین٘دے ، جھکا تھی تے سلام کرین٘دے تے کتے کوں دڑکا ݙے تے آہدے ۔۔۔

” بس ووئے ۔۔۔ !! کتا ملک ہئی ۔۔۔۔ ”

ایہ ملکاں دا سݙیا ، ملکاں دی وستی اچ انہاں دی ساری وسیب بیادری تے ٻیلیاں مزیریاں دے سامھݨے ملکاں کوں اوں ویلھے کتا کھڑا آہدا ہا جیڑھیلے او اون٘کوں اتھائیں ہوں جھم اچ ، مرݨ دی مار ای ݙوا سڳدا ہا ، بھل جانوں وی مروا سڳدا ہا ۔ پر کریمݨ تاں اپݨے طبقے دے لوکاں دے دلاں اچوں انہاں دا ݙر بھکل کڈھݨ کیتے اپݨی جن٘دڑی واری ودا ہا ۔ ایہ رکارڈ دی ڳالھ ہے جو کریمݨ جتھ وی تماشا ون٘ڄ ݙکھائے کتھاؤں دھکے مٹھے تے کتھاؤں مرݨ دی مار ہرو بھرو کھا تے ولے پر اوں اپݨا مشن کݙاہیں نہی چھوڑیا ، ایویں انہاں ملاں ملون٘ڈیاں اتے ٹوکاں نوکاں یا این٘کوں ایں آکھو جو کئی وی تضحیک دا پہلو اوں کݙاہیں نہیں چکایا ۔۔۔ نہ شاعری اچ نہ نقل اچ ۔ جیڑھے انہاں جگیر داراں ، زمین٘داراں ، پیراں اتے گدی نشیناں دے ٹکراں تے پلدے ، انہاں دی خیر من٘گدے تے ڳوری ڳان٘دے ہن ۔ اون٘دی ہک ہلکی پھلکی نقل یاد ہم:

” چٹی کھن٘بھور ݙاڑھی آلا ہک مولوی مسیت اچ ، شیشہ لڳی کاٹھ دی ہک نسوار آلی دٻلی کوں ٹھن٘گرین٘دے ، وت ڈھکݨ کھول تے ہک چون٘ڈھی نسوار دی کڈھین٘دے ، شیشے اچ اپݨا مون٘ہہ مکھ ݙیکھ ݙیکھ تے خوش وی تھین٘دا ٻیٹھے تے نسوار وی ݙین٘دا ٻیٹھے ۔ اتلے اچ پڑی دے ٻاہروں تاڑی وڄدی ہے ، مولوی سر چا تے پچھدے ۔۔۔۔ ” ووئے کیڑھا ہئیں وو کن٘ڈا کھڑکین٘دا ؟ ”

اکھے ” مولی سئیں ! میں کریمݨ آں ۔۔۔ ”

ڄݨے ” ووئے بد بختے آ ! اڄ مسیت دھر کیویں بھل پئیں ۔۔۔ ؟ ”

اکھے ” میاں جی ! مسئلہ پچھݨ آیاں ۔۔۔

ڄݨے ” پچھ ”

اکھے ” سئیں ! جے بھیݨ گھر اچ کلھی ٻیٹھی ہووے تاں بھرا آوے پیا ؟ ”

ڄݨے ” ہا ہا ۔۔۔ آوے تاں پیا پر موہر ترائے واری در کھڑکاوے ۔ ”

ہݨ کریمݨ پڑی دے سر تے نشابر تھین٘دے ، ترائے واری تاڑی مرین٘دے ، تے وت بھوئیں تے رکھیا ہویا حقہ چا تے پڑی اچ ملاں دے نیڑے آ ٻاہن٘دے تے حقہ ڳڑکاوݨ شروع کر ݙین٘دے ۔ ملاں دھاڑ پٹ گھت ݙین٘دے ، جھڳی مرین٘دے ، جتلے من٘دے یاد ہانس او کریمݨ کوں کڈھین٘دے تے چھیکڑ اچ لوکاں کوں سݙ مار تے فتویٰ ݙین٘دے :

” ووئے اللہ کوں منݨ آلے لوکو ! ایہ کریمݨ کم ذات کافر تھی ڳئے وے ، اپݨے دین توں پھر ڳئے وے ۔ آپوں ݙیکھ گھنو مسیت اچ حقہ ٻیٹھا پین٘دے ، ہݨ ایں دین دے ویری کوں جین٘دا نہ چھوڑاہے ۔۔۔ ”

کریمݨ (اچے الا نال ) ” واہ مولی واہ ! آپ تاں مسئلہ ݙسائی جو بھیݨ گھر اچ کلھی ہووے تاں بھرا کن٘ڈا کھڑکا تے لڳا آوے ، ہݨ توں ایمان کوں ہتھ مار تے ݙس جو تیݙی دٻلی آلی نسوار تے میݙا حقے دا پھل آلا تمباخو بھیݨ بھرا ہن یا کائنا ؟ یا تیݙے کن٘ڈے کھڑکاوݨ آلے مسئلے دا من٘جا کائنھم کڈھیا ۔۔۔ ؟ ووئے مسلمان بھراوو ! ملاں دین نال کھیݙدا ٻیٹھے وے ، جے دین کوں بچاوݨے وے تاں کریمݨ شودے کوں مراہے تے بھان٘ویں چھوڑاہے پر ایجھے ملون٘ڈے کوں کݙاہیں نہ بشکاہے ۔۔۔ ”

وت اوں کن تے ہتھ رکھ تے ہک ݙوہڑا آکھیا ہا ۔ جیڑھا کجھ ایں ہا تے جین٘دا سݨھپ کجھپ ݙسݨ وی اون٘دے نفس مضمون کوں میلا کرݨ وان٘گوں ہے ۔

اللہ آباد رکھے انہاں مسیتاں کوں

جتھاں وڑ ٻہن ملاں روݙے

سر کھنن ، نسوار ݙیون تے گھت ٻہن مون٘دھے ڳوݙے

جے آ ون٘ڄے تھال سین٘ویاں دا ، کر سٹین٘دن ایݙے اوݙے

آکھ کریمݨ ملاں سین٘ویاں ایویں ٻرچھن

جیویں لیّاں ٻرچھن توݙے

ہݨ بھان٘ویں جو ” سویل ” مہان٘دریاں چیٹھ کیتی ہئی جو ایہ ” سویل ” دا ”شاعری نمبر ” ہے تے این٘دے اچ جیڑھا کیڑھا وی لکھے او کہیں وی شاعر دے وسباں ، لکھݨاں (کیریکٹر ، شخصیت ) بارے یا اون٘دی شاعری کوں ملا کراہیں ݙوہاں ڳٹھاں بارے لکھے پر میݙا وچار ہے جو کریمݨ لکھ عوامی شاعر سہی ، پر اون٘دا جیڑھا موڑی آلا آن٘دری ” نقلی ” کھڑے او تاں اوں ویلھے توڑیں سامھݨے آ ای نئیں سڳدا جے توڑیں اون٘دی کہیں مہان٘دری نقل دا حوالہ نہ ݙتا ون٘ڄے ۔ تے کیوں جو او سدھا سادا تے غریبڑا جیا عوامی فنکار ہا ایں سان٘گوں اون٘دے سان٘گ ہوون نقلاں ہوون تے بھان٘ویں شاعری ، انہاں دا حوالہ چھڑا وسیب دے گھلی عمراں آلے لوکاں دے بھبھراں تے مڄالیاں اچ ای لبھیا ون٘ڄ سڳدے جو میݙے وچار موجب اون٘دے کہیں وی چھپیے ہوئے دیوان ، سان٘گ ، ڈرامے یا نقل دی کئی وی ہون٘د کائنی جین٘دا چھڑا حوالہ ݙے کراہیں اگھاں ٹریا ون٘ڄے ۔ بھل اون٘دا حوالہ تاں بݨسی ای اون٘دے کہیں سݨے سݨائے شہ پارے دا مختہ سݨا تے ، تاں جو او اگھاں ون٘ڄ کراہیں نویں پیڑھی دے پٹ پھرول کرݨ آلے لکھاریاں کیتے کہیں لیکھے دا حوالہ بݨ سڳے ۔ ایں سان٘گوں ” سویل ” دے مہان٘درے بھان٘ویں جو کاوڑیجن پئے میں ادھی صدی اڳے کریمݨ توں سݨی ہوئی اون٘دی ” نقل ” ہیٹھاں لکھدا پیاں ، تے چھیکڑ اچ ایں سان٘گوں لکھداں جو سوڑ سن٘گوڑ ہووے تاں مہتر مارکا این٘کوں ” سویل ” اچوں کڈھ ای سڳن ۔

ملک عبداللہ عرفان دیاں بیاں لکھتاں پڑھو

ہسّی-۔۔۔۔-ملک-عبداللہ-عرفان-